علیرضا قاضی زاده

● امنیت، سیاست و اطلاعات؛ در جستجوی چارچوبی برای تبیین نظارت بر اطلاعات در نظام‏‌های مردم‏‌سالار
با وجود اینکه رابطه امنیت، سیاست و اطلاعات از ابتدای پیدایش این مفاهیم معنادار بوده و تحول در ساختار اطلاعاتی همواره تابعی از تحول در وضعیت امنیتی و نظام سیاسی هر کشور بوده است، اما مطالعه علمی رابطه میان این مقولات و نیز نظارت بر اطلاعات در نظام‏های مردم‏‌سالار موضوعی جدید است که چندان مورد توجه نبوده است. بر این اساس، در مقاله حاضر از خلال بررسی رابطه امنیت، سیاست و اطلاعات به بررسی و تبیین نظارت بر اطلاعات در انواع نظام‏های سیاسی پرداخته می‏شود تا بدین ترتیب چارچوبی قابل اتکا برای درک و تبیین بهتر نظارت بر اطلاعات در نظام‏های مردم‏سالار فراهم شود. در راستای دستیابی به این چارچوب، ابتدا به بررسی نظری رابطه امنیت، سیاست و اطلاعات پرداخته می‏شود تا نسبت آنها را با یکدیگر بهتر دریابیم. سپس با نگرشی تاریخی-گفتمانی بر مفاهیم مختلف از این مقولات تأکید شده و بر این اساس تحول وضعیت‏های امنیتی، نظام‏های سیاسی و ساختارهای اطلاعاتی مختلف و ارتباط این تحولات با یکدیگر مورد بررسی قرار می‏گیرد. در نهایت بر اساس مباحث نظری و تاریخی طرح شده به بررسی دقیق‏تر نظارت بر اطلاعات در انواع نظام سیاسی و به ویژه در نظام‏های مردم‏سالار پرداخته می‏‌شود. فرض نگارنده در مطالعه حاضر این است که نظارت بر اطلاعات متأثر از رابطه متقارن میان امنیت، سیاست و اطلاعات بوده و به تبع تحولات صورت گرفته در این مفاهیم، از نظارت شخصی و یکجانبه به سمت نظارت قانونی و چندجانبه در حال تکوین بوده است.

رضا خلیلی

● سیاست زدگی اطلاعات: از بی‏‌هویتی سازمان اطلاعاتی تا ناکامی نظام سیاسی
اطلاعات به عنوان سیستمی باز و سیاست به مثابه محیطی فعال، همواره در حال تعامل و اثرگذاری بر یکدیگرند. تلاش برای سلطه و تفوق اطلاعات بر سیاست ، اطلاعات زدگی سیاست و عکس آن پدیده سیاست زدگی اطلاعات را موجب می‏شود. سیاست زدگی اطلاعات، در هر دو صورت آشکار و پنهان آن، پدیده‌ای مذموم است که پیامدهای خطرناکی را برای هر دو سیستم اطلاعاتی و سیاسی به همراه خواهد آورد. از آنجاکه حلقه اتصال میان دو سیستم اطلاعاتی و سیاسی، بیش از همه در نقطه محصول یا تحلیل و برآورد اطلاعات متجلی می‏شود، سیاست زدگی اطلاعات نیز در برآوردها و محصولات اطلاعاتی عینیت می‏یابد.سیاست زدگی اطلاعات در هر دو نوع آشکار و پنهان آن موجب ضعف ، اخلال و انحراف در روند و روش تحلیل و برآوردهای اطلاعاتی می‏شود که از مهم ترین این انحرافات، ذهن گرایی مفرط و تفسیرگرایی است. این انحراف، از یک سو، موجب شکست و ناکارآمدی سیستم اطلاعاتی و در نتیجه بی هویتی آن در نزد مقامات و افکار عمومی می‏‌شود و از سویی دیگر، با ایجاد آنتروپی مثبت در نظام سیاسی موجب غافل گیری و شکست سیاست‌‏ها و اهداف کلان نظام و دولت می‌‏شود. در این مقاله به بررسی دو پرسش اساسی و مرتبط با یکدیگر پرداخته می‏شود. اولاً، میان سیاست و اطلاعات چه رابطه ای وجود دارد ؟ و ثانیاً، پیامد سیاست زدگی اطلاعات بر سازمان اطلاعاتی و نظام سیاسی چیست و این پیامد چگونه بروز می‏کند؟

علیرضا خسروی

● هشداردهی: کارکرد تحلیل اطلاعاتی در جلوگیری از غافل‏گیری
هدف اصلی از تحلیل‌ها‌ی امنیتی ـ اطلاعاتی، آینده‌نگری و هشداردهی نسبت به رویدادها و وقایع در آینده است تا از بروز بحران‌ها، غافل‏گیری‌ها و شکست‌های امنیتی جلوگیری شود. مهمترین ادعای این نوشتار آن است که اتخاذ رویکرد آینده‌نگرانه و ایجاد نظام هشداردهی مناسب، می‏تواند منجر به تقویت نقش سرویس‏‌های اطلاعاتی در تولید پیش‏آگاهی نسبت به وقایع شده و از وقوع وضعیت‏‌های غافل‏گیرانه بکاهد. نظام هشداردهی نیز باید مبتنی بر تعیین احتمالات، تأثیرات هر احتمال و رتبه‌‏بندی احتمالات باشد. در این صورت، تحلیل اطلاعاتی می‌تواند به انجام وظایف اصلی و ذاتی نزدیک شود.

ابراهیم حاجیانی

● سازمان‌های اطلاعاتی و ثبات سیاسی
الوین تافلر مدعی شد که جهان با موج سومی از زندگی مواجه است که در نهایت، به بروز ناآرامی و بی‌ثباتی در تمامی حوزه‌ها و از آن جمله سیاست منجر می‌شود. این ادعای تافلر را می‌توان در نتیجه افزایش «پیچیدگی زندگی اجتماعی» و «ارتباطات انسانی» تفسیر نمود. «پیچیدگی» و «ارتباطات»، دو عنصری هستند که لزوم «فعالیت اطلاعاتی» را برای رهبران سیاسی توجیه می‌نمایند. در دیدگاه سنتی، نقش سازمان‌های اطلاعاتی در ایجاد ثبات سیاسی محدود به شناسایی و سرکوب علل فاعلی بی‌ثباتی سیاسی است، ولی در دیدگاه‌های مدرن، تعاریف پیچیده‌تری از ثبات سیاسی ارائه شده و به طور متقابل، نقش پیچیده‌تری برای سازمان‌های اطلاعاتی تعریف شده است. این پژوهش در صدد یافتن پاسخی برای این سؤال است که «سازمان‌های اطلاعاتی» از طریق چه مکانیسمی بر «ثبات سیاسی» تأثیر گذاشته و مانع بی‌ثباتی سیاسی می‌شوند؟ نتایج حاصل از این پژوهش، نشان می‏دهد تأثیر سازمان‌های اطلاعاتی به عنوان «متغیر مستقل» بر ثبات سیاسی، به عنوان «متغیر وابسته» در نحوه تعامل آنها با «متغیرهای واسطه‌ای» چون محرومیت نسبی، فرصت‌های سیاسی، عوامل خارجی، آنومی سیاسی، مشروعیت، تنوع قومی و مذهبی، دموکراسی، جنبش‌های اجتماعی، فرهنگ سیاسی و مشکلات اقتصادی، بروز و ظهور می‌یابد. در پایان، بهترین راهبرد سازمان‌های اطلاعاتی برای ایجاد و حفظ ثبات سیاسی، تمرکز بر «اقدام شناختی» به جای «اقدام پنهان» و «مشارکت در فرآیند سیاست‌گذاری» به جای «ایفای نقش هشداردهنده» معرفی شده است.

عبدالمحمود محمدی‌لرد

● سازمان‏‌هاي اطلاعاتي و سياست‌خارجي: چارچوبي براي تحليل
سازمان‏‌های اطلاعاتی چه نقشی در سیاست خارجی دارند؟ و رابطه اطلاعات و سیاست خارجی چگونه است؟ نویسنده در پاسخ به این پرسش‏‌ها، به بررسی دو نقش شناختی و اجرایی برای اطلاعات در سیاست‏‌گذاری خارجی پرداخته و مدعی رابطه دوسویه سیاست خارجی و اطلاعات است. از یک سو، نوع سیاست خارجی و نیازمندی‌‏های سیاست‏‌گذاران خارجی، دستور کار و سیاست اطلاعاتی را تعیین می‌‏کند و از سوی دیگر، سازمان‌‏های اطلاعاتی با محصولات شناختی خود در شکل‏‌گیری برداشت سیاست‏‌گذاران و موضوعات و مسائل سیاست خارجی تأثیر می‏گذارند. به رغم وجود نقش اجرایی سازمان‏‌های اطلاعاتی، نویسنده نقش شناختی را فلسفه وجودی سازمان‏‌های اطلاعاتی و پایدارترین نقش اطلاعات معرفی می‏کند. با وجود این، نویسنده بر آن است که هرچه ثبات در سیاست خارجی کشور بیشتر باشد، شاهد نقش شناختی سرویس‏‌های اطلاعاتی در فرایند سیاست‌‏گذاری خواهیم بود و بی‏‌ثباتی در محیط پیرامونی و سیاست خارجی کشور، نقش سرویس‏‌های اطلاعاتی را به سمت اجرایی سوق خواهد داد.

مهری میرمحمدی